Известување за одржливост (ESG): Од регулаторна обврска кон стратешка предност

Со стапувањето во сила на Omnibus I, Европската Унија значително го намали опсегот на компании што подлежат на задолжително известување за одржливост. Сепак, намалувањето на регулаторните обврски не ја намалува важноста на ESG информациите за деловното одлучување, управувањето со ризиците и соработката со меѓународните партнери.

За македонските компании, ова отвора важно прашање: како да се воспостави соодветен пристап кон известувањето за одржливост, дури и кога не постои директна законска обврска?

Што претставува ESG известувањето?

Известувањето за одржливост претставува структурирано објавување информации за влијанието на компанијата врз животната средина и општеството, како и за ризиците и можностите поврзани со одржливоста што можат да влијаат врз нејзиното работење.

Концептот ESG опфаќа три клучни области:

• Environmental (животна средина): климатски промени, користење природни ресурси, загадување, емисии и управување со отпад.
• Social (социјална димензија): работни услови, човечки капитал, еднакви можности, инклузија и односи со заедницата.
• Governance (корпоративно управување): управување со ризици, деловна етика, транспарентност и структура на управување.

Известувањето за одржливост традиционално се засноваше на доброволни рамки, како GRI и SASB. Со воведувањето на Директивата за корпоративно известување за одржливост (CSRD) и европските стандарди ESRS, известувањето стана задолжително за одредени категории компании во Европската Унија.

Важен концепт во европската регулаторна рамка е двојната материјалност. Таа подразбира разгледување на две перспективи: како работењето на компанијата влијае врз луѓето и животната средина и како прашањата поврзани со одржливоста влијаат врз нејзината финансиска состојба, резултати и деловни перспективи.

Што е Omnibus и зошто беше воведен?

Примената на CSRD и ESRS покажа дека воспоставувањето сеопфатни системи за известување може да претставува значителен административен и финансиски предизвик.

За многу компании, особено оние со ограничени човечки и технички ресурси, собирањето, обработката и проверката на ESG податоците бара дополнителни инвестиции, експертиза и организациски промени.

Како одговор на овие предизвици, на 26 февруари 2025 година Европската комисија го претстави пакетот Omnibus за поедноставување на регулативата.

Терминот „Omnibus“ означува законодавен пристап преку кој со еден пакет се изменуваат повеќе постојни прописи.

Предложените промени се однесуваа на неколку области, меѓу кои:

• Директивата за корпоративно известување за одржливост (CSRD).
• Директивата за корпоративна должна грижа во однос на одржливоста (CSDDD).
• Таксономијата на Европската Унија.
• Механизмот за јаглеродно прилагодување на границите (CBAM).

Основната цел беше намалување на административниот товар и поедноставување на регулаторните барања, при задржување на целите поврзани со одржливоста.

Што се промени со Omnibus I?

На 18 март 2026 година стапи во сила Директивата (ЕУ) 2026/470, позната како Omnibus I, со која се воведени значајни измени во европските правила за известување за одржливост и корпоративна должна грижа.

Една од најважните измени е значителното намалување на опсегот на компании опфатени со CSRD.

Според новите критериуми, обврската за известување се однесува на компании што истовремено исполнуваат два услова:

• Повеќе од 1.000 вработени во просек во текот на финансиската година.
• Годишен нето-промет над 450 милиони евра.

За одредени компании од трети земји се предвидени посебни критериуми поврзани со прометот остварен во Европската Унија и присуството преку подружница или филијала.

Измените ја опфаќаат и CSDDD, при што нејзиниот опфат е ограничен на многу големи компании, со повеќе од 5.000 вработени и глобален нето-промет над 1,5 милијарди евра, согласно применливите одредби.

Со ова, регулаторниот опсег е значително намален во споредба со првичната рамка.

Важно е да се направи разлика меѓу стапувањето во сила на директивата и примената на нејзините одредби преку националните законодавства на земјите членки на ЕУ. За конкретните обврски на компаниите потребно е да се земат предвид применливите рокови и националните правила.

ESG останува релевантен и надвор од законската обврска

Иако Omnibus I го ограничува бројот на компании што се директно опфатени со CSRD, тоа не значи дека деловната потреба од ESG информации исчезнува.

Банките, инвеститорите, купувачите и меѓународните деловни партнери можат и понатаму да бараат информации за управувањето со ризиците поврзани со одржливоста.

Дополнително, други европски прописи, меѓу кои CBAM и правилата за батерии, амбалажа и еколошки дизајн на производи, можат да создадат посебни барања за одредени сектори и деловни активности.

Затоа, усогласеноста со CSRD не треба да се поистоветува со целокупното управување со ESG прашањата.

Што значат промените за македонските компании?

За најголемиот дел од македонските компании, директната изложеност на обврските за CSRD известување може да биде ограничена. Сепак, нивното влијание може да се почувствува индиректно.

Ова особено се однесува на компании кои:

• Се дел од меѓународни синџири на снабдување.
• Соработуваат со европски групации.
• Извезуваат производи и услуги на пазарите во Европската Унија.
• Користат или бараат финансирање од банки и меѓународни финансиски институции.
• Се соочуваат со барања за ESG податоци од своите деловни партнери.

На пример, македонска производствена компанија што испорачува компоненти за европски клиент може да добие барање да достави податоци за потрошувачката на енергија, емисиите на стакленички гасови или условите за работа.

Таквите барања можат да произлезат од процесите за проценка на добавувачите и управување со ризиците кај деловниот партнер, дури и кога домашната компанија нема директна обврска за CSRD известување.

Оттука, разбирањето на ESG барањата станува важно не само од аспект на регулаторната усогласеност, туку и од аспект на деловните односи, конкурентноста и пристапот до финансирање.

Од регулаторна усогласеност кон стратешки пристап

Во анализата на RSM Netherlands, „CSRD is off the table (for now), but what about ESG for SMEs?“, авторите Gidion Lont, Iman Zalinyan и Mario van den Broek го разгледуваат значењето на ESG за компаниите во услови на променлива регулаторна рамка.

Анализата, објавена во 2025 година додека измените сè уште беа во фаза на предлог, ја нагласува потребата ESG известувањето да се разгледува како дел од поширокото деловно управување, а не исклучиво како административна обврска.

Во таа насока се издвојуваат три практични чекори.

1. Проценка на ESG зрелоста

Првиот чекор е утврдување на постојната состојба во компанијата.

Проценката треба да ги опфати управувањето, деловната стратегија, процесите за управување со ризици, достапноста на податоците, начинот на известување и комуникацијата со засегнатите страни.

Целта е да се идентификуваат постојните капацитети и областите во кои е потребно подобрување.

2. Дефинирање на ESG профилот на компанијата

Не сите компании се изложени на исти барања и ризици.

Затоа, потребно е да се разгледаат големината на компанијата, секторот, географската присутност, финансиската положба, регулаторната изложеност, синџирот на снабдување и барањата на клиентите.

Ова помага да се утврди кои ESG информации се најрелевантни за конкретното работење.

3. Воспоставување соодветна инфраструктура за известување

Врз основа на проценката, компанијата може да избере соодветна рамка за известување и да дефинира процеси за собирање, проверка и управување со податоците.

Во зависност од потребите и обврските, може да се разгледаат рамки како ESRS, VSME, GRI или стандардите на ISSB.

На 3 јули 2026 година, Европската комисија објави и ревидирани европски стандарди за известување за одржливост, како и доброволен стандард за помали компании, со цел поедноставување на известувањето и намалување на административниот товар.

При изборот на рамката, важно е да се земат предвид нејзината применливост, деловните потреби и капацитетите на организацијата.

ESG известувањето на домашниот пазар

Истражување од 2024 година, спроведено меѓу компании од југоисточниот регион на Северна Македонија, укажува на предизвици поврзани со запознаеноста и примената на ESG известувањето.

Од вкупно 19 добиени одговори:

• 57,9% од испитаниците не биле запознаени со ESG известувањето.
• 89,5% навеле дека не го применуваат.
• 63,2% го посочиле недостигот на знаење и експертиза како главен предизвик.

Поради ограничениот број одговори, резултатите не може да се сметаат за репрезентативни за целиот домашен пазар.

Сепак, тие укажуваат на потреба од понатамошно информирање, развој на знаења и практична поддршка за компаниите што започнуваат со ESG активности.

Практични препораки за компаниите

Подготовката за ESG известување не мора да започне со обемен извештај или сложен информациски систем.

Почетната точка е разбирањето на потребите и постојните капацитети на организацијата.

Компаниите можат да преземат неколку конкретни чекори:

Утврдување на регулаторната изложеност

Потребно е да се идентификуваат директните законски обврски, но и евентуалните барања од деловните партнери, финансиските институции и меѓународните групации.

Проценка на постојната ESG зрелост

Компанијата треба да ги разгледа своите политики, процедури, достапни податоци и капацитети за известување.

Идентификување на материјалните прашања

Неопходно е да се утврдат најзначајните влијанија, ризици и можности поврзани со одржливоста, земајќи ги предвид дејноста и деловниот модел.

Избор на соодветна рамка

Изборот на рамка за известување треба да биде усогласен со законските обврски, големината на компанијата и потребите на корисниците на информациите.

Воспоставување контроли врз податоците

Веродостојноста и доследноста на ESG податоците зависат од јасно дефинирани одговорности, соодветни процедури и поврзаност со постојните финансиски и оперативни процеси.

Со ваков пристап, компаниите можат постепено да изградат систем за ESG известување кој одговара на нивните реални потреби.

Заклучок

Omnibus I претставува значајна промена во европската регулаторна рамка за известување за одржливост. Со намалувањето на опсегот на задолжителното известување се менуваат законските обврски за голем број компании, но ESG прашањата и понатаму имаат деловно значење.

За македонските компании, особено оние што се дел од меѓународните синџири на снабдување или соработуваат со европски партнери, важно е навремено да се процени изложеноста на ESG барања.

Соодветниот пристап треба да биде пропорционален на големината, дејноста, ресурсите и потребите на компанијата.

Вредноста на ESG известувањето не се состои само во исполнување на барањата, туку и во користење на релевантни и веродостојни информации за подобро управување со ризиците и носење информирани деловни одлуки.

Објавените содржини, фотографии и видеа се во сопственост на РСМ Македонија и се заштитени согласно Законот за авторското право и сродните права и Законот за заштита на личните податоци. Секое неовластено преземање, репродукција, пренос или злоупотреба претставува повреда на правата и подлежи на санкции согласно важечките закони.